Update WIA-debat: uitvoering centraal, gedrag blijft onderbelicht

Ronald Blaak van de
29 mei
6 minuten om te lezen

Gepubliceerd op 29 mei 2026 Auteur: Ronald van de Blaak

Sinds de eerdere Focus-opinie over de gedragskant van het WIA-debat is de politieke aandacht duidelijk verschoven naar uitvoerbaarheid, artsencapaciteit, wachttijden en kosten. Dat is logisch: in maart sprak de minister al over een grote tegenvaller in de WIA-instroom en maatregelen als taakherschikking, betere samenwerking tussen verzekeringsartsen en bedrijfsartsen en meer voorwaarden aan herbeoordelingen. In april klonk in de Kamer opnieuw dat de WIA “een heel groot probleem” is, met oplopende herbeoordelingen en lange wachttijden voor zowel werknemers als werkgevers. En eind mei koos het kabinet voor een open gesprek met bonden en werkgevers over een pact, waarbij de eerdere WW- en WIA-voorstellen voorlopig niet in de voorgestelde vorm doorgaan.

Dat is op zichzelf een verstandige beweging. Maar mijn zorg blijft dezelfde: de discussie wordt sterker op systeemdruk en uitvoeringsdruk, terwijl gedrag, motivatie, eigen regie en de kwaliteit van re-integratie relatief weinig expliciete plek krijgen. Dat is geen verwijt aan één partij; het is een observatie bij een debat dat steeds technischer wordt, terwijl terugkeer naar werk in de praktijk juist ook afhangt van menselijk gedrag en wederkerigheid. Die spanning ziet u ook terug in officiële rapporten: uitvoerbaarheid staat vol in de schijnwerpers, gedragsfactoren zijn wel aanwezig, maar zelden leidend.

In 3 regels

Het actuele WIA-debat draait vooral om uitvoerbaarheid, achterstanden, verzekeringsartsen en oplopende kosten.
Officiële analyses erkennen tegelijk dat bij arbeidsongeschiktheid de grens tussen ziekte, gedrag en sociale omstandigheden vaak lastig te trekken is.
Wie duurzame oplossingen wil, moet dus niet alleen het systeem aanpassen, maar ook re-integratiegedrag en samenwerking serieuzer meenemen. Dat laatste is mijn conclusie op basis van de huidige officiële stukken.

Voor wie is dit relevant?

Voor werkgevers, HR, payroll, verzuimcoördinatoren en dienstverleners die dagelijks zien dat WIA- en WGA-dossiers niet alleen over wetgeving gaan, maar ook over gedrag, communicatie, verwachtingen en tempo van herstel. Ook voor beleidsmakers en sociale partners is dit relevant, omdat een stelsel alleen houdbaar blijft als uitvoerbaarheid én wederkerigheid tegelijk worden besproken.

In één oogopslag

UWV waarschuwt dat zonder forse ingrepen de achterstanden bij WIA-beoordelingen kunnen oplopen tot circa 100.000 wachtenden in 2027 en ongeveer 200.000 in 2030.
In de Rijksbegroting 2026 staat dat de WIA-lasten in 2026 met ongeveer € 761 miljoen stijgen ten opzichte van 2025; ook de uitvoeringskosten van UWV stijgen.
De minister noemde in maart 2026 maatregelen als taakherschikking, betere samenwerking tussen verzekeringsartsen en bedrijfsartsen en meer voorwaarden aan herbeoordelingen.
In april 2026 meldde de Rijksoverheid dat ruim één op de drie volledig afgekeurde deelnemers aan een proef toch werk vond met extra ondersteuning van UWV.
Het IBO Werk aan de WIA zegt expliciet dat vooral bij moeilijk objectiveerbare klachten het onderscheid tussen ziekte, gedrag en sociale omstandigheden ingewikkeld is.
Eind mei koos het kabinet voor een open gesprek met bonden en werkgevers over een gezamenlijk pact, juist omdat het arbeidsongeschiktheidsstelsel mensen volgens het kabinet te vaak gevangenhoudt in een onbegrijpelijk systeem.

Wat betekent dit praktisch voor werkgevers, HR en beleid?

1. De politieke aandacht is verschoven naar uitvoering - en dat is begrijpelijk

Niemand kan nog ontkennen dat de uitvoeringsdruk groot is. Het UWV zelf beschrijft groeiende achterstanden en capaciteitsproblemen in de sociaal-medische beoordelingen, terwijl het jaarverslag waarschuwt voor forse verdere groei van het aantal wachtenden zonder aanvullende ingrepen. In de Kamer wordt dat inmiddels openlijk benoemd als een groot probleem, juist omdat werknemers te lang in onzekerheid blijven en werkgevers te lang moeten wachten op duidelijkheid.

2. Maar de menskant wordt nog steeds te technisch behandeld

Precies daar begint mijn kritiek. In de recente politieke lijn gaat het vooral over uitvoerbaarheid van beoordelingen, tekort aan verzekeringsartsen, mogelijke stelselvereenvoudiging en kostenbeheersing. Dat zijn reële onderwerpen. Alleen: wie arbeidsongeschiktheid vooral als beoordelings- en budgetvraagstuk behandelt, loopt het risico de re-integratiepraktijk te reduceren tot een administratief proces. Terwijl het officiële IBO juist zelf zegt dat gedrag en sociale omstandigheden vaak verweven zijn met ziekte, zeker bij klachten die moeilijk objectiveerbaar zijn.

3. Officiële publicaties laten óók zien dat motivatie en ondersteuning ertoe doen

Het sterkste recente tegenvoorbeeld tegen een louter technische blik is het nieuwsbericht van 24 april 2026. Daarin meldt de Rijksoverheid dat ruim één op de drie volledig arbeidsongeschikt verklaarde deelnemers in een proef tóch werk vond met extra hulp van UWV. Bovendien bleek uit de evaluatie dat deelnemers zeer gemotiveerd waren en persoonlijke groei ervoeren. Dat is precies waarom de gedragskant volwaardig aan tafel hoort: wie motivatie, begeleiding en eigen regie serieus neemt, ziet dat zelfs in groepen zonder formele re-integratieverplichting beweging mogelijk is.

4. Een houdbaar WIA-stelsel vraagt dus meer dan nieuwe regels

Mijn punt is niet dat uitvoeringsproblemen onbelangrijk zijn. Integendeel. Mijn punt is dat technische oplossingen zonder gedragsinzicht te smal zijn. Een toekomstbestendig stelsel vraagt om drie sporen tegelijk: een uitvoerbaar beoordelingssysteem, realistische financiering én serieuzere aandacht voor re-integratiegedrag, motivatie, communicatie en vertrouwen. Anders verschuift het probleem alleen van “te weinig artsen” naar “te weinig echte terugkeer”. Die conclusie volgt niet letterlijk als beleidszin uit één document, maar wel uit de combinatie van de actuele Kamerlijn, de officiële WIA-rapporten en de proefresultaten bij volledig arbeidsongeschikten.

Actieplan (stappen 1 t/m 10)

Behandel WIA en WGA niet alleen als premie- of uitkeringsvraag, maar ook als gedrags- en procesvraag.
Kijk in uw verzuimbeleid expliciet naar motivatie, verwachtingsmanagement en contactkwaliteit. Dat is een beleidsmatige afleiding uit de officiële analyses en proefresultaten.
Train leidinggevenden in het verschil tussen medische beoordeling en re-integratiegesprek.
Maak uw dossier niet alleen juridisch compleet, maar ook concreet op gedragsafspraken en vervolgstappen.
Bespreek in MT of directie de WIA niet alleen als kostenpost, maar ook als uitkomst van organisatiegedrag en samenwerking.
Gebruik UWV- en Rijksoverheidspublicaties actief in klantgesprekken, zodat het debat niet blijft hangen in slogans.
Volg nieuwe stelselvoorstellen kritisch op hun effect op re-integratiegedrag, niet alleen op uitvoerbaarheid.
Betrek bedrijfsarts, HR en payroll eerder bij dossiers waar motivatie en herstelverwachting uit elkaar beginnen te lopen.
Gebruik succesvolle experimenten met ondersteuning als aanwijzing dat inzet op duurzame terugkeer loont.
Houd in beleid en communicatie ruimte voor nuance: niet elk probleem is misbruik, maar niet elk probleem is ook puur systeemtechnisch.

Checklist (1 minuut)

Wij volgen de actuele WIA-discussie niet alleen via headlines, maar via officiële stukken.
Wij weten dat uitvoerbaarheid nu het dominante politieke thema is.
Wij erkennen tegelijk dat gedrag en sociale omstandigheden in officiële analyses expliciet terugkomen.
Ons verzuimbeleid gaat niet alleen over formulieren en deadlines.
Wij spreken ook over motivatie, eigen regie en vertrouwen.
Wij kennen de betekenis van de UWV-achterstanden voor werknemers én werkgevers.
Wij zien ondersteuning als onderdeel van de oplossing, niet alleen beoordeling.
Wij gebruiken officiële cijfers in klantgesprekken en beleidskeuzes.
Wij kijken bij hervormingen niet alleen naar snelheid, maar ook naar duurzame terugkeer.
Wij laten de gedragskant niet opnieuw buiten beeld verdwijnen.

Kader: belangrijkste ontwikkelingen (update mei 2026)

19 maart 2026 - de minister zegt in de Kamer dat het arbeidsongeschiktheidsstelsel dreigt vast te lopen en noemt maatregelen als taakherschikking, samenwerking tussen verzekeringsartsen en bedrijfsartsen en meer voorwaarden aan WIA-herbeoordelingen.
22 april 2026 - in de Kamer wordt de WIA opnieuw benoemd als “een heel groot probleem”, met oplopende herbeoordelingen en lange wachttijden.
24 april 2026 - de Rijksoverheid meldt dat ruim één op de drie volledig arbeidsongeschikte deelnemers in een proef toch werk vond met extra hulp van UWV.
26 mei 2026 - het kabinet wil een open gesprek met bonden en werkgevers over een gezamenlijk pact en zet eerdere WW- en WIA-voorstellen voorlopig niet in de voorgestelde vorm door.
Status per 27 mei 2026 - het debat beweegt dus wel degelijk, maar de nadruk ligt nog steeds vooral op uitvoerbaarheid, capaciteit en kosten. Dat is mijn beoordeling op basis van de actuele officiële stukken.

Bronnen

Rijksoverheid - Kabinet wil open gesprek met vakbonden en werkgevers over gezamenlijk pact (26 mei 2026).
Tweede Kamer - plenair verslag 22 april 2026 over werknemersverzekeringen en de WIA-problematiek.
Tweede Kamer - plenair verslag 19 maart 2026 met kabinetsreactie op de WIA-uitvoerbaarheid en vereenvoudigingsmaatregelen.
UWV - jaarverslag 2025, onderdeel sociaal-medische beoordelingen en WIA-achterstanden.
Rijksoverheid - Rijksbegroting 2026 SZW, WIA-lasten en uitvoeringskosten.
IBO - Werk aan de WIA (2026), over ziekte, gedrag, sociale omstandigheden en re-integratie.
Rijksoverheid - Volledig arbeidsongeschikten toch aan het werk door extra hulp (24 april 2026).

CTA Wilt u uw verzuim- en re-integratieaanpak scherper maken dan alleen “voldoen aan de regels”? Laat Blaak Administratie uit Wijchen uw proces, dossieropbouw en rolverdeling praktisch toetsen op gedrag, grip en duurzame terugkeer. Opinie • WIA • WGA • Re-integratie • Verzuim